Copyleftteken

Copyleft gebruikt het auteursrecht om een werk vrij deelbaar te houden. Gewoon copyright zegt "alle rechten voorbehouden": afgezien van wettelijke uitzonderingen mag niemand het werk zonder toestemming kopiëren of veranderen. Een copyleftlicentie geeft die toestemming vooraf, met een addertje: wie het werk doorgeeft, veranderd of niet, moet dat onder dezelfde voorwaarden doen, zodat de vrijheid onderweg niet kan verdwijnen. De bekendste voorbeelden zijn de GNU General Public License (GPL), die de Linux-kernel en heel veel andere vrije software dekt, en de Creative Commons-licenties Naamsvermelding-GelijkDelen (CC BY-SA), die de teksten van Wikipedia dekken. Vrij betekent vrijheid, niet prijs: copyleftwerken mogen worden verkocht.

Het woord is een woordspeling op "copyright" (right: rechts, left: links) die Richard Stallman in de jaren tachtig beroemd maakte met zijn GNU-project, het project waaruit de beweging voor vrije software voortkwam. Het teken is dezelfde grap in beeld: de C van © naar de andere kant gedraaid, "copyright omgekeerd". Jarenlang bestond het als getekend logo en in enkele speciale lettertypen; pas in 2018 werd het een echt Unicode-teken. Veel lettertypen missen het nog, vandaar dat je soms een leeg hokje ziet waar iemand 🄯 bedoelde, en vandaar dat sommigen het vervangende (ɔ) typen.

Wat betekent het als je het op een werk ziet?

De maker geeft aan dat kopiëren en delen welkom is. Op een programma, een boek, een lettertype of in de voettekst van een website zegt 🄯: "dit is bedoeld om te hergebruiken"; de licentie die ernaast staat (GPL, CC BY-SA enzovoort) legt uit hoe. Vaak staat er een grap bij die de gebruikelijke formule omdraait: "All rights reversed" ("alle rechten omgekeerd") of "All wrongs reserved" ("alle fouten voorbehouden").

Wat het niet doet, is de copyrightvermelding vervangen. Copyleft rust op het auteursrecht, dus een correcte vermelding noemt nog steeds de rechthebbende, meestal met de gewone ©, en daarna de licentie. De Free Software Foundation, die de GPL uitgeeft, noemt het een juridische fout om © te vervangen door een omgekeerde C. Zie 🄯 als versiering die de geest verraadt; de regels staan in de licentie.