Menora

De kandelaar die elke avond van Chanoeka wordt aangestoken, de chanoekia. Chanoeka (ook geschreven als Hanukkah) is een joods feest van acht dagen dat begint op de 25e van de Hebreeuwse maand kislev, ergens tussen eind november en eind december. Het herdenkt de herinwijding van de Tempel in Jeruzalem in de tweede eeuw voor Christus, nadat joodse strijders, de Makkabeeën, hem hadden heroverd. Volgens de overlevering brandde een voorraad zuivere olie voor één dag acht dagen lang; daarom duurt het feest acht avonden en wordt het met licht gevierd.

Elke avond na het donker steken gezinnen thuis de kandelaar aan, vaak voor het raam zodat voorbijgangers hem zien, en spreken ze zegeningen uit. Elke avond komt er een vlammetje bij, tot op de laatste avond alle acht branden. Bij het seizoen horen in olie gebakken gerechten zoals aardappelkoekjes (latkes) en met jam gevulde oliebollen (soefganiot), het tolspel dreidel en kleine cadeautjes of chocolademunten voor kinderen. Veel steden houden openbare aanstekingen van reuzenkandelaars, in Nederland bijvoorbeeld op de Dam in Amsterdam.

Religieus gezien is Chanoeka een klein feest naast Pesach of Jom Kipoer, maar omdat het dicht bij Kerstmis valt is het een van de zichtbaarste joodse feesten geworden, vooral in Noord-Amerika, en de kandelaar is het embleem ervan.

Wat betekent het als iemand je 🕎 stuurt?

Bijna altijd een chanoekagroet of een stukje van de viering. Tijdens het feest is 'Fijne Chanoeka 🕎' of 'Chag sameach 🕎' (Hebreeuws voor 'fijn feest') het gebruikelijke bericht tussen vrienden en familie, en de emoji staat naast foto's van de kandelaar thuis, de kinderen met de tol of een schaal oliebollen. Een groet terug, of 🕎 met een hartje, is genoeg. Je hoeft niet joods te zijn om hem te sturen; niet-joodse vrienden, scholen en bedrijven sturen hem uit beleefdheid, zoals ze 🎄 sturen.

Buiten de feestdagen markeert 🕎 in een naam of bio meestal dat iemand joods is of trots op joodse wortels, net als ✡️. Hij duikt ook op in berichten die steun aan joden uitspreken. Hoe religieus de afzender is, zegt hij niet: veel mensen die een chanoekia aansteken, leven verder niet religieus.

Het misverstand om te vermijden is Chanoeka behandelen als 'joodse kerst'. Het is een eigen feest met een eigen verhaal en eigen data, en niet het belangrijkste in het joodse jaar; een bericht dat 🕎 in de kerstwensen stopt, kan daardoor vreemd overkomen. Een simpel 'Fijne Chanoeka 🕎' op de juiste dagen is altijd welkom.

Waarom negen lichtjes, en is dit de tempelmenora?

Acht voor de avonden plus een hulpkaars; de tempellamp had er zeven. Menora betekent in het Hebreeuws gewoon lamp, en de beroemde is de zevenarmige gouden menora die in de Tempel in Jeruzalem stond. Hij is uitgehouwen op de Boog van Titus in Rome, die Romeinse soldaten toont die hem wegdragen, en is tegenwoordig het staatswapen van Israël. De chanoekakandelaar is een ander voorwerp met negen houders: acht voor de acht avonden en één, de sjammasj ('dienaar'), hoger of apart geplaatst. De sjammasj steekt de andere aan, want de feestlichtjes zelf zijn alleen om naar te kijken, niet om bij te werken of te lezen.

In het Engels wordt ook de chanoekakandelaar losjes 'menorah' genoemd; daarom heet de emoji officieel Menorah, terwijl zijn shortcode negen armen noemt. 🕎 is specifiek de negenlichts-chanoekaversie; voor de zevenarmige is er geen emoji.